Kto potrafi powiedzieć mi czym jestem?*- krótki szkic o Diane Arbus

Diane Arbus, Nowy Jork 1945

Diane Arbus, Nowy Jork 1945

Do tego że  wspomnę o twórczości Diane Arbus przyczyniły się dwie rzeczy. Od dłuższego czasu jestem pod urokiem jej prac, kończę właśnie czytanie biografii artystki autorstwa Patricii Bosworth, której lekturę szczerze polecam zainteresowanym. W minionym tygodniu – tj 26 lipca minęła również czterdziesta pierwsza rocznica jej śmierci. Jej prowokujące fotografie stały się legendarne jeszcze przed samobójczą śmiercią w 1971. Miała zaledwie 48 lat .Wiem że ta krótka notka jest zaledwie dotknięciem/ zadrażnieniem niezwykłej twórczości Arbus, choć jak niektórzy pewnie by chcieli – uchyleniem tej puszki Pandory.

Swoją karierę zaczynała fotografując modę wraz z mężem Allanem Arbusem. Ze zmiennym szcześciem, parze udało sie utrwalić  swoją marke i osiągnąć sukces, mimo ze rola  Diane jako stylistki i grającej drugie skrzypce w “zgranym” tandemie zaczynała jej ciążyć. Rok 1958 okazał się przełomowy, za namową przyjaciół min Marvina Israela oraz   Lisette Model – “guru” fotografii, Diane wkroczyła w mroczny świat pełen istot wykluczonych, pomijanych bo zbyt pospolitych, brzydkich i potwornych dla wzroku “normalnych”.  Skupiam się na ostatnim etapie jej twórczosci  – wedle  przyjętego zaszufladkowania – światem freaków. Diane wydobywała na światło dzienne wszystko  to co objęte było we ówczesnym konformistycznym społeczeństwie wczesnych lat sześćdziesiątych sferą tabu: kaleki, olbrzymów, artystów cyrkowych, kloszardów, prostytutki i nudystów.  Wspominała również o różnicach klasowych wsród freaków. Do tych rozważań doprowadziły nie tylko jej wewnętrzne fascynacje i lęki  ale również bodźce zewnętrzne min film Freaks z 1932 Toda Browning’a (trailer : http://youtu.be/vJVXTKkjsxA) na pokaz którego zabrał ją przyjaciel Emile de Antonio (nazywanym De). Diane ogladała później Freaks  wiele razy. Znała oczywiście twórczość dotychczasowych “bogów” fotografii, podziwiała min. Bellocqa, Brassai ( Gyula Halász), Billa Brandta. W jej twórczości pozostawiły również ślad młodzieńcze upodobania min czarne obrazy Goyi. W momencie gdy zaczynała podążać  ścieżkami świata odrzuconych – przyswajała wiedzę na ten temat ze wszystkich źródeł jakie miala pod ręką, kończyła właśnie lekturę McSorley’s Wonderfool Saloon Josepha Mitchella, w której to pojawia się cała fascynująca galeria postaci z marginesu. Diane wielkorotnie kontaktowała sie z Mitchellem, prowadziła z nim dyskusje, poszukiwała wskazówek jak trafić  – jako obserwator – do zakazanego świata. Te rozmowy były niezwykle inspirujące dla artystki. Zwłaszcza wątek przywołany przeze mnie na temat klasyfikacji:  “freaks z urodzenia to arystokracja świata pokazów cyrkowych. Brodate kobiety, bracia syjamscy, grubaski, karły, liliputy, olbrzymi, żywe szkielety, ludzie o czaszkach, na których można kamienie tłuc.” (…)

“Druga grupa to made freaks, odmieńcy z wyboru: ludzie wytatuowani, którzy dzieki temu zostają zaangażowani do pokazu, nawróceni przestępcy, stare gwiazdy filmowe, atleci na emeryturze.”

Diane fascynowali wszyscy “odmieńcy”, mitologizowała ich, eksplorowała  portret psychologiczny nie tylko poprzez ich ludzką aparycję ale i interesował ją ich świat naturalny. Najchetniej w ich wlasnym otoczeniu – domu, cyrku, suterenie. Wprawiała często w osłupienie swoich bohaterów – pytaniem – “Mogę pójść z toba do domu?”  Jak mawiała fotografia jest jak obcieranie kolejnych warstw maski, tworzacych portret ludzki. Chciała poznać sekret tych ludzi, wniknąć do ich wnętrza, dlatego niemalże katowała swoich modeli wielogodzinnymi sesjami. Nie lubiła gdy jej przeszkadzano. Mimo swojej nieśmiałosci podejmowała próby węszenia tematów wśród niebezpiecznych rewirów, do jej ulubionych należały: Central Park, bar Automat przy 42nd Street, plac Waszyngtona. Kto tylko przykuł jej uwagę stawał się celem, celem z którego łatwo nie rezygnowlala. Zresztą obojetnie z kimkolwiek mialaby do czynienia, zjednywała sobie, swoim dziewczęcym wyglądem, wdziękiem, umiejętnością sluchania. Chciała aby jej bohaterami byli ludzie żyjący na marginesie, postawieni w sytuacji ekstremalnej – dla zwyklego człowieka. Byli dla niej niezwykli. Niczym bogowie. Zaprzyjaźniła sie z bezdomną kobietą, ktora okupowala jedno z przejść podziemnych- łączące Lexington Avenue ze stacją kolejki przy Times Square, leżała w kącie nieruchomo noce i dnie. “Dudnienie pociagów zamieniało sie w odgłosy morza, które miało ją w końcu zgarnac w kolejnym przypływie.” Poznała również niewidomego, brodatego olbrzyma, opatulonego w wojskowe koce, który mianował sie przydomkiem Moondog. http://strangeflowers.wordpress.com/2012/05/26/moondog-on-film/ Wygladał niczym biblijny prorok, na glowie dzierzyl helm z rogami. Twierdził że nosi się tak na znak sprzeciwu. Po licznych rozmowach z Diane, wyznał że uważa sie za poważnego muzyka, który ma na koncie kilka znaczących nagrań, występy w telewizji i klubach. Ale głownie utrzymywal się z żebrania, nie widział w tym nic deprymujacego. Wręcz przeciwnie, był to dla niego czyn niemal uświęcający, mawiał : ” To nie degraduje – żebrał Homer i zebrał Jezus Chrystus. Dopiero kalwiniści zarzadzili ze kto nie pracuje, nie będzie jadł.”

Diane Arbus, Moondog 1963

Na tym zakończę swój szkic, mając nadzieję że jeszcze powrócę do twórczoci Arbus w swojej dalszej wędrowce po świecie który mnie pasjonuje. Na koniec przytoczę słowa artystki:

Chcę utrwalać znaczące rytuały teraźniejszości, ponieważ żyjąc tu i teraz, mamy skłonność dostrzegać tylko to, co jest w nich przypadkowe, puste i bezkształtne. Żałujemy, że teraźniejszość nie jest taka jak przeszłość, i tracimy nadzieję, że stanie się kiedykolwiek przyszłością, gdy tymczasem jej niezliczone zagadkowe ceremonie czekają by zyskać swój sens… To przejawy i pomniki nas samych. Chce tylko je ocalić, ponieważ to, co odświętne, dziwaczne i pospolite, stanie się legendarne.

Brassaï ( Gyula Halász) 1899-1984

Brassaï ( Gyula Halász) 1899-1984

Bill Brandt 1904-1983

Bill Brandt 1904-1983

_________

* William Szekspir, Król Lear, akt 1, scena 4, przekład Władysława Tarnowskiego

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: